Hồ gươm 100 năm tới: Golden Arch đọc đề án bằng con mắt kiến trúc

Có những công trình mà người ta không thiết kế — người ta thương lượng với lịch sử. Hồ Gươm là một trong số đó. Khi đề án cải tạo Hồ Gươm và khu vực phụ cận với tầm nhìn 100 năm được đưa ra bàn thảo công khai, câu hỏi không chỉ là “sẽ xây gì” hay “sẽ phá gì” — mà là: Hà Nội muốn kể câu chuyện gì về chính mình trong một thế kỷ nữa? Và ai có quyền viết câu chuyện đó?

Tại Golden Arch, chúng tôi không có dự án nào ở Hồ Gươm. Nhưng chúng tôi có nhiều năm làm việc với các không gian mang ký ức tập thể — những nơi mà mỗi quyết định thiết kế đều chạm vào dây thần kinh của cộng đồng. Bài này là góc nhìn chuyên môn của chúng tôi — không phải phán xét, mà là một cuộc đọc bản vẽ thật kỹ, thật thẳng.

Tầm nhìn 100 năm không phải con số — đó là một lời cam kết triết học

Bất kỳ ai làm kiến trúc lâu năm đều biết: quy hoạch 5 năm thường là chính trị, quy hoạch 20 năm mới bắt đầu là đô thị học, còn quy hoạch 100 năm — đó là triết học. Khi một đề án gắn mốc thời gian dài như vậy, điều đó không có nghĩa là ta biết năm 2126 sẽ trông như thế nào. Nó có nghĩa là ta đang chọn những giá trị nào sẽ không được phép đánh đổi, dù áp lực kinh tế hay chính trị có lớn đến mấy.

Với Hồ Gươm, những giá trị bất khả xâm phạm đó — theo quan điểm của Golden Arch — bao gồm ít nhất ba lớp:

• Lớp địa hình và thủy văn: Hồ là một thực thể sinh thái, không chỉ là cảnh quan. Bất kỳ can thiệp nào ảnh hưởng đến lưu thông nước, bờ đất tự nhiên hay vi khí hậu quanh hồ đều có hệ quả dài hạn không thể đảo ngược trong vòng đời một thế hệ.
• Lớp ký ức đô thị: Đây không phải ký ức của một nhóm người — đây là ký ức quốc gia. Tháp Rùa, Tháp Bút, đền Ngọc Sơn, cầu Thê Húc không chỉ là di tích; chúng là neo tâm lý của hàng triệu người Việt với khái niệm “Thủ đô”.
• Lớp không gian công cộng dân chủ: Một trong những điều hiếm có nhất ở các đô thị Đông Nam Á — Hồ Gươm là không gian mà người già đi bộ buổi sáng, trẻ em thả diều, người bán rong mưu sinh và du khách chụp ảnh cùng tồn tại mà không ai phải mua vé. Sự bình đẳng trong tiếp cận không gian này là một tài sản vô hình cần được bảo vệ rõ ràng trong bất kỳ đề án nào.

Bốn câu hỏi Golden Arch đặt ra cho bất kỳ bản đồ án nào

Khi đánh giá một đề án quy hoạch có tác động lớn, đội ngũ Golden Arch thường bắt đầu không phải bằng việc đọc bản vẽ — mà bằng việc đặt ra một bộ câu hỏi kiểm tra. Với Hồ Gươm, bốn câu hỏi quan trọng nhất là:

1. Phân tầng di sản được làm rõ đến mức nào?

Khu vực Hồ Gươm có ít nhất ba tầng giá trị di sản chồng lên nhau: di sản vật thể (các công trình được xếp hạng), di sản phi vật thể (các lễ hội, thực hành văn hóa gắn với không gian), và di sản cảnh quan (tầm nhìn, skyline, tỷ lệ không gian). Một đề án tốt phải chỉ ra rõ ràng: với mỗi lớp đó, giới hạn can thiệp là bao nhiêu? Ai có thẩm quyền phê duyệt ngoại lệ? Cơ chế giám sát là gì?

2. Giao thông được giải quyết theo tư duy nào?

Hiện nay, áp lực giao thông quanh hồ là một trong những mâu thuẫn lớn nhất giữa trải nghiệm người đi bộ và nhu cầu di chuyển đô thị. Đề án có dám đặt cược vào mô hình “ưu tiên người đi bộ và xe đạp, hạn chế xe cá nhân” theo xu hướng đang được áp dụng ở các thành phố lớn châu Âu và châu Á không? Hay sẽ chọn giải pháp trung gian không giải quyết được gốc rễ nào?

3. Tầng ngầm được tính toán thế nào?

Một trong những phương án thường được đề xuất là đưa giao thông và cơ sở hạ tầng xuống ngầm để giải phóng mặt đất cho người đi bộ. Về mặt lý thuyết, điều này hấp dẫn. Nhưng về mặt kỹ thuật, địa tầng và thủy văn ở khu vực Hồ Gươm cực kỳ phức tạp — rủi ro ảnh hưởng đến mực nước hồ và các công trình lân cận là có thực. Đây là điểm mà bản đồ án cần thể hiện nghiên cứu kỹ thuật cụ thể, không chỉ là phương án nguyên tắc.

4. AI tham gia vào quá trình thiết kế?

Một đề án tầm nhìn 100 năm mà không có cơ chế tham vấn cộng đồng thực chất — không phải lấy ý kiến hình thức — sẽ luôn mang rủi ro bị phản đối hoặc điều chỉnh liên tục. Golden Arch tin rằng các dự án không gian công cộng lớn cần có ít nhất một vòng co-design thực sự, nơi người dân địa phương không chỉ “xem bản vẽ và ghi ý kiến” mà tham gia vào việc xác định ưu tiên ngay từ đầu.

Khu vực phụ cận: vùng nguy hiểm nhất trong đề án

Nếu khu vực lõi quanh hồ tương đối được bảo vệ bởi các quy định di sản, thì khu vực phụ cận — phố cổ, các tuyến đường bao quanh, không gian bán công cộng — mới là nơi mà áp lực thương mại hóa thực sự đang tích tụ.

Kinh nghiệm từ nhiều thành phố châu Á cho thấy một quy luật đau lòng: khi một vùng lõi di sản được bảo vệ tốt, áp lực phát triển không biến mất — nó dồn ra vùng đệm. Khu vực phụ cận trở thành chiến trường của các dự án thương mại, khách sạn, trung tâm mua sắm mang danh “tôn vinh bản sắc” nhưng thực chất đang thay thế cấu trúc đô thị hữu cơ bằng cấu trúc tiêu dùng đồng nhất.

Hà Nội đã thấy điều này xảy ra ở nhiều khu vực khác. Câu hỏi là: đề án Hồ Gươm có cơ chế gì để ngăn “hiệu ứng vùng đệm” đó không? Cụ thể:

• Tầng cao tối đa cho các công trình xây mới trong vùng phụ cận được khống chế ở mức nào?
• Tỷ lệ mặt đứng truyền thống (phố cổ, nhà ống lịch sử) được yêu cầu duy trì là bao nhiêu?
• Các hoạt động kinh tế phi chính thức — người bán hàng rong, gánh hàng quà vặt — được tích hợp hay bị loại khỏi không gian “chỉnh trang”?

Bài học đau nhất từ các dự án “chỉnh trang phố cổ” ở Đông Nam Á: không gian sạch đẹp hơn nhưng hồn phố biến mất. Cái mất đó không đo được bằng tiền và không lấy lại được trong vòng một thế hệ.

Bản sắc kiến trúc: khi “hiện đại” và “truyền thống” không phải là hai lựa chọn đối lập

Một trong những bẫy tư duy phổ biến nhất trong các đề án di sản là quan niệm rằng ta phải chọn giữa “giữ nguyên truyền thống” hoặc “phát triển hiện đại”. Đây là một lựa chọn giả.

Kiến trúc Nhật Bản ở Kyoto cho thấy một con đường thứ ba: không gian đương đại được thiết kế với sự tôn trọng sâu sắc về tỷ lệ, vật liệu và nhịp điệu thị giác của bối cảnh lịch sử — không bắt chước hình thức, nhưng đối thoại với tinh thần. Một nhà hàng mới ở phố cổ Hà Nội có thể có mặt đứng kính — nhưng kính đó cần phản chiếu hàng cây lim, nhịp mái ngói và nhịp sống vỉa hè theo cách có chủ đích, không phải vô tình.

Đối với khu vực Hồ Gươm, Golden Arch quan điểm rằng bất kỳ công trình mới hoặc cải tạo nào trong vùng phụ cận cần vượt qua được một bài kiểm tra đơn giản: Khi đứng ở giữa hồ nhìn ra, công trình đó có làm tổn thương skyline hay không? Không phải về chiều cao đơn thuần — mà về chất lượng thị giác, về cách ánh sáng buổi chiều tương tác với mặt đứng, về cách bóng tối đổ xuống mặt nước.

Đây là tiêu chí mang tính cảm xúc — và đó chính xác là lý do nó quan trọng hơn mọi quy định kỹ thuật. Hồ Gươm tồn tại trong ký ức người Việt không phải dưới dạng bản vẽ kỹ thuật, mà dưới dạng một bức tranh — ánh hoàng hôn trên mặt nước, bóng Tháp Rùa, tiếng còi xe và tiếng chim hòa nhau. Đề án 100 năm phải bảo vệ được bức tranh đó.

Những điều Golden Arch muốn thấy trong bản đề án cuối cùng

Thay vì kết luận bằng những nguyên tắc trừu tượng, đội ngũ Golden Arch muốn đặt ra một danh sách cụ thể — những điều chúng tôi tin rằng một đề án tầm nhìn 100 năm xứng đáng với tên gọi đó cần phải có:

• Bản đồ phân tầng di sản chi tiết, phân biệt rõ các vùng “bất khả xâm phạm”, “có thể can thiệp có kiểm soát” và “vùng phát triển thích nghi”.
• Phương án giao thông theo kịch bản, trong đó có ít nhất một kịch bản “không có xe cá nhân” được tính toán nghiêm túc, không chỉ là phương án để so sánh rồi loại bỏ.
• Nghiên cứu thủy văn độc lập trước khi đưa bất kỳ phương án tầng ngầm nào vào đề án chính thức.
• Hội đồng tư vấn kiến trúc cảnh quan độc lập — không phải chỉ kiến trúc sư, mà cả chuyên gia sinh thái học đô thị, nhà nhân học văn hóa và đại diện cộng đồng — có thực quyền đề xuất điều chỉnh trong suốt quá trình thực hiện, không chỉ ở giai đoạn phê duyệt đầu.
• Cam kết thành văn về tính phi thương mại của vùng lõi — không có quảng cáo ngoài trời, không có sự kiện thương mại chiếm dụng không gian công cộng quá một số ngày nhất định trong năm.
• Cơ chế đánh giá định kỳ 10 năm/lần, cho phép điều chỉnh theo thực tiễn mà không phá vỡ khung giá trị cốt lõi.

Không gian công cộng không bao giờ “hoàn thành” — nó được chăm sóc

Điều cuối cùng Golden Arch muốn nói về đề án này không phải về kiến trúc — mà về tư duy quản trị. Các không gian công cộng vĩ đại trên thế giới — Central Park ở New York, Tivoli ở Copenhagen, Shinjuku Gyoen ở Tokyo — không vĩ đại vì chúng được thiết kế hoàn hảo từ đầu. Chúng vĩ đại vì sau khi được tạo ra, chúng được chăm sóc liên tục, có chủ đích và có tiêu chuẩn qua nhiều thế hệ.

Hồ Gươm trong 100 năm tới sẽ không được định hình bởi bản đồ án ra mắt ngày hôm nay — mà bởi hàng nghìn quyết định nhỏ hơn, qua nhiều thế hệ quản lý và thiết kế. Đề án này, nếu làm tốt, sẽ là một bộ nguyên tắc sống — không phải một bản thiết kế đóng băng.

Và đó là tiêu chuẩn mà Golden Arch tin rằng đề án này xứng đáng được đo bằng.

Đọc thêm:

• Quy hoạch TP.HCM 100 năm: kiến trúc sư sẽ làm gì với một tờ giấy trắng khổng lồ?
• Bản vẽ kiến trúc không còn là mê cung nếu bạn biết điều này
• Không gian F&B là marketing: thiết kế chưa xong, đừng nghĩ đến quảng cáo